![معمای قتل دختر ۱۳ ساله حل شد](https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1403/6/5/19750037_107.jpg)
به گزارش خبرنگار حوزه فناوری گروه علمی پزشكی باشگاه خبرنگاران جوان، این روزها در جامعه ما بسیاری از جوانان و فارغ التحصیلان دانشگاهی ایدههای بزرگ در سر دارند و اختراعات عجیبی را روانه بازار میکند که از شنیدن و دیدن آنها حیرت زده می شویم.
بسیاری از این افراد که موفق به یک اختراع و ساخت یک وسیله و... میشوند به دنبال این میروند که این اختراع را به نام خود ثبت کنند. اما چگونه؟ سوالی که در ابتدای کار ذهن هر محقق و مخترعی را به خود مشغول میکند که چطور اختراع خود را ثبت کنیم؟ در این گزارش به بیان توضیحاتی پیرامون این موضوع میپردازیم که چطور اختراع را ثبت کنیم و شرایط لازم برای ثبت شدن یک اختراع چیست.
اختراع در لغت به معنی چیزی نوانگیختن، ایجاد کردن، ساختن و از خود درآوردن است. سازمان جهانی مالکیت فکری میگوید: اختراع به معنی ایده یک مخترع است به طوری که عملاً برای یک مشکل خاص در زمینه فناوری راه حل ارائه میکند. همچنین این سازمان، پتنت را حقی انحصاری که در قبال اختراع انجام شده به مخترع یا نماینده قانونی او اعطا میشود تعریف میکند. با توجه اعطای حق انحصاری به مالک پتنت، لازم است معیارهای مشخصی در نظر گرفته شود تا براساس این معیارها درباره پتنت شدن یک اختراع قضاوت کرد و به افرادی که اختراع آنها واجد شرایط لازم است، این حق انحصاری اعطا شود. بر این اساس تمام اختراعات قابلیت ثبت و پتنت شدن را ندارد و برای این که اختراعی قابلیت پتنت شدن داشته باشد، باید ویژگیهای لحاظ شده در قوانین ثبت اختراع را داشته باشد.
شرایط لازم برای پتنت شدن یک اختراع را میتوان به دو دسته کلی تقسیم کرد. دسته اول که شرایط اساسی است، مربوط به ویژگیهای خود اختراع بوده و معمولاً شرایط پتنت شدن (patentability) نامیده میشود. این شرایط عبارتند از: ۱- «الزام موضوع مناسب» یا «الزام موضوع قابل پتنت»، ۲- «الزام سودمندی» یا «الزام کاربردپذیری صنعتی»، ۳- «الزام نوآوری» و ۴- «الزام غیربدیهی بودن» یا «الزام گام ابتکاری». دسته دوم الزاماتی است که در زمینه آمادهسازی تقاضانامه ثبت این اختراع باید رعایت شود. این الزامات که شرایط رسمی هم نامیده میشود، دربرگیرنده: ۱- «الزام اولویت در ثبت»، ۲- «الزام افشای کامل»، ۳- «الزام زمانی» و ۴- «الزام اختراع واحد» است. در این مقاله تمام این الزامات به تفصیل تشریح خواهد شد.
سازمان جهانی مالکیت فکری، پتنت را حقی انحصاری که در قبال اختراع انجام شده، به مخترع یا نماینده قانونی او اعطا میشود (grant)، تعریف میکند. به عبارت دیگر، پتنت سندی است که بنابر درخواست متقاضی به وسیله یک اداره دولتی ثبت اختراع یا توسط یک اداره منطقهای به نیابت از چند کشور صادر میشود به طوری که این سند ضمن توصیف اختراع، حمایت قانونی و حق انحصاری یک اختراع را به صاحب آن در محدوده زمانی خاصی که عمدتاً ۲۰ سال است، اعطا میکند تا مانع از بهرهبرداری دیگران (تولید، استفاده، فروش و واردات) از آن اختراع بدون اجازه مالک پتنت شود. نکته بسیار مهم این است که پتنت واقعاً حق تولید، استفاده یا فروش اختراع را به مالک پتنت نمیدهد بلکه پتنت دیگران را از تولید، استفاده، فروش یا واردات یک اختراع باز میدارد؛ به عبارت بهتر، پتنت مجوز تولید محصول اختراعی نیست بلکه تنها دیگران را از تولید آن باز میدارد.
بیشتر بخوانید: ثبت ۵۲ پتنت بین المللی محققان ایرانی/ ۲۵۲ پرونده در مرحله اخذ تایید نهایی
در حقیقت در مواقعی که دو پتنت دارای موضوعات مشترک هستند، هیچ یک از هر دو مخترع اجازه ساخت، استفاده یا فروش اختراع بهبود داد شده را ندارد. در چنین مواقعی معمولاً یکی از مخترعین حق استفاده از پتنت خود را به دیگری در قالب قرارداد لیسانس واگذار میکند یا میفروشد و یا اینکه هر دو مخترع با لیسانس متقابل حق پتنت خود را در اختیار یکدیگر قرار میدهند. نکته دیگر در این زمینه این است که حقوقی که به مالک پتنت از طریق اعطای پتنت داده میشود، در سند پتنت توصیف نمیشود بلکه این حقوق در قانون ثبت اختراع کشور اعطاکننده پتنت، تشریح شده است؛ بنابراین کلمه «پتنت» اغلب در دو معنی بهکار میرود؛ معنی اول به عنوان سندی است که پتنت یا ورقه ثبت اختراع نامیده میشود و معنی دوم مفاد حفاظتی است که پتنت ایجاد میکند.
وقتی اختراعی پتنت میشود به مالک پتنت حق انحصاری اعطا میشود. در حقیقت سیستم پتنت سبب تسهیل افشای اختراعات میشود و انگیزههای لازم را به مخترعان میدهد تا اختراع خود را در اختیار عموم مردم قرار دهند. اگر حفاظت حقوقی از اختراعات صورت نگیرد، مخترعان در اکثر موارد ترجیح میدهند که اختراع خود را مخفی نگه دارند. اعطای پتنت سبب میشود جزئیات فناوریهای جدید در دسترس همگان قرار گیرد؛ بنابراین مخترعان دیگر میتوانند این فناوریها را توسعه و بهبود دهند و حتی بعد از تاریخ انقضای پتنت، از این فناوریها بهرهبرداری کنند. در قبال این افشا، به مخترعان محافظت حقوقی از اختراع و حق انحصاری اعطا میشود تا مخترعان انگیزههای اقتصادی لازم جهت تحقیق و توسعه (R&D) را داشته باشند؛ بنابراین لازم است معیارهای مشخصی در نظر گرفته شود تا براساس این معیارها درباره پتنت شدن یک اختراع قضاوت کرد و به افرادی که اختراع آنها واجد شرایط لازم است، این حق انحصاری اعطا شود.
بر این اساس تمام اختراعات، قابلیت ثبت و پتنت شدن را ندارند و برای اینکه اختراعی قابلیت پتنت شدن داشته باشد، باید ویژگیهای لحاظ شده در قوانین ثبت اختراع را داشته باشد. البته این ویژگیها در قوانین کشورهای مختلف، با وجود داشتن اشتراکات، دارای تفاوتهایی نیز هست. برای اینکه اختراعی پتنت شود اولاً باید خود این اختراع دارای ویژگیهایی باشد و ثانیاً در زمینه آمادهسازی تقاضانامه ثبت این اختراع، باید الزاماتی رعایت شود.
شرایط مربوط به ویژگیهای خود اختراع یا شرایط اساسی، معمولاً شرایط پتنت شدن نامیده میشود که عبارتند از:
الزام موضوع مناسب یا الزام موضوع قابل پتنت بهطوری که براساس این الزام موضوع اختراع باید جزء موضوعاتی باشد که در قوانین ثبت اختراع، به عنوان موضوعات قابل پتنت ذکر شده است.
الزام سودمندی یا الزام کاربردپذیری صنعتی به طوری که براساس این الزام یک اختراع باید برای انسان کارایی داشته باشد و اصطلاحاً مفید باشد.
الزام نوآوری که به جدید بودن اختراع نسبت به دانش قبلی مربوط میشود.
الزام غیربدیهی بودن یا الزام گام ابتکاری که بیان میکند اختراع باید دارای خلاقیت باشد و صرفاً بهبود یا ترکیب بدیهی دانشهای قبلی نباشد.
چهار الزامی که در اینجا به عنوان شرایط پتنت شدن ذکر شد برگرفته از قوانین ثبت اختراع کشورهای مختلف و موافقتنامههای بینالمللی است. این معیارها از کشوری به کشور دیگر، باتوجه به قوانین ثبت اختراع کشورهای مختلف، متفاوت است. به هرحال اشتراکاتی بین آنها وجود دارد. بهطور کلی میتوان گفت برای این که اختراعی قابل پتنت شدن باشد، باید جدید باشد، سودمند باشد و توسط فرد دارای مهارت عادی در آن زمینه، قابل پیشبینی نباشد. این الزامات در قوانین ثبت کشورهای مختلف و در موافقتنامههای بینالمللی با عبارتهای مختلفی بیان شود.
حق ثبت برای هرگونه اختراعی اعم از فرآوردهها یا فرآیندها، در تمام زمینههای فناوری وجود دارد. مشروط بر این که اختراعات، جدید و متضمن گامی ابداعی بوده و دارای کاربرد صنعتی باشد. ثبت و برخورداری از حق ثبت بدون تبعیض از لحاظ محل اختراع، رشته فناوری و این که محصولات وارد شدهاند یا در محل تولید شدهاند، وجود خواهد داشت.
بیشتر بخوانید: حمایت بنیادهای علوم از نخبگان/ دانش آموزان نخبه با جدا شدن از سایرین متوهم میشوند
برای اینکه اختراعی پتنت شود باید جدید باشد، دارای گام ابتکاری و کاربرد صنعتی باشد. همچنین معاهده ثبت اختراع اروپا (EPC)، چهار معیار داشتن نوآروی، گام ابتکاری، کاربرد صنعتی و عدم داشتن موارد غیرقابل پتنت را به عنوان «شرایط پتنت شدن» در نظر گرفته است. معیار چهارم به مواردی اشاره میکند که بنابر این معاهده قابل پتنت نیست از جمله:
اگر اختراعی هیچ گونه مشخصه فنی (technical character) نداشته باشد؛ مشخصه فنی میتواند مشکل اساسی باشد که حل میشود یا نتایج فنی که به دست میآید.
روش ادعا شده هیچگونه فناوری قابل اجرا را در بر نگیرد.
کشفیات، نظریههای علمی یا روشهای ریاضی قابل پتنت نیست.
اختراعات توهینآمیز، غیراخلاقی یا ضداجتماعی قابل پتنت نیست.
قضاوت در مورد «شرایط پتنت شدن» یکی از جنبههای بررسی رسمی تقاضانامه پتنت است که توسط کارشناس بررسیکننده اختراع انجام میشود و ممکن است در مورد پتنت گرنت شدهای که در مورد آن دادخواهی صورت گرفته است نیز، انجام شود.
همچنین با توجه زمانبر و هزینهبر بودن فرایند ثبت اختراع، ممکن است که شخص یا شرکتی در مورد صلاحیت اختراع خود برای پتنت شدن مردد باشد؛ در این صورت او میتواند از یک وکیل پتنت کمک بگیرد. وکیل پتنت، «شرایط پتنت شدن» این اختراع را بررسی میکند و نظر خود را اعلام میکند، بهطوری که این نظر به مخترع یا شرکت کمک میکند تا درباره ثبت یا عدم ثبت تقاضانامه اختراع تصمیمگیری کند.
همانگونه که بیان شد، علاوه بر الزامات مربوط به ویژگیهای ذاتی اختراع، الزاماتی در زمینه آمادهسازی تقاضانامه ثبت اختراع که شرایط رسمی نامیده میشود، وجود دارد که دربرگیرنده ۴ الزام است:
الزام اولویت در ثبت که بر اساس آن اولین فردی که تقاضانامه اختراع را ثبت کرده باشد، حق ثبت اختراع را خواهد داشت.
الزام افشای کامل به طور یکه بر اساس این الزام، باید در تقاضانامه پتنت، اختراع با جزئیات کافی توصیف شود به صورتی که فردی دارای مهارت در همان حوزه فنی بدون نیاز به تلاش خلاقانه و آزمایش بیشتر، قادر به بازسازی و به کارگیری اختراع باشد. در قوانین ثبت اختراع آمریکا جهت افشای کامل اختراع، الزام توصیف مکتوب اختراع الزام شرح دقیق و الزام بهترین حالت انجام اختراع وضع شده است. به هرحال بر اساس قوانین ثبت اختراع در اروپا، الزام بهترین حالت وجود ندارد؛ هر چند میتوان گفت الزام شرح دقیق و الزام توصیف مکتوب در نظر گرفته شده است.
الزام زمانی که متقاضی را ملزم میکند تقاضانامه پتنت را در محدوده زمانی مشخصی ثبت کند.
الزام اختراع واحد بهطوریکه بر اساس این الزام، مخترع نمیتواند چندین اختراع را در تقاضانامه واحدی ارائه کند.
انتهای پیام/